В традиционном башкирском воспитании важное место занимало развитие речи детей. Для этого использовали накопленный поколениями опыт и фольклорный материал, в частности, скороговорки и чистоговорки. По стилю и предназначению скороговорки и чистоговорки очень похожи. Это небольшие тексты, иногда в стихотворной форме, в которых сделан акцент на определённые звуки. 

 Скороговорки — это фразы или предложения, специально составленные из схожих звуков, которые трудно произнести быстро и чётко. Они помогают избавиться от нечёткости и замедленности речи, делая её более ясной. Так же скороговорки активно тренируют губы, язык и другие органы речи. Они особенно полезны детям, у которых имеются нарушения в произношении отдельных звуков. Постоянное повторение скороговорок укрепляет мышцы,  что способствует исправлению дефектов речи. При произнесении скороговорок человек учится контролировать дыхание, что важно для общей плавности речи.

Чистоговорки — это короткие фразы или наборы звуков, специально разработанные для отработки правильного произношения. Они помогают детям и взрослым осваивать сложные звуки, которые вызывают трудности в обычной речи. Благодаря чистоговоркам дети учатся различать похожие звуки. Регулярные занятия улучшают общую дикцию и развивают речевые навыки, помогая ребёнку говорить уверенно и чётко.

Важно соблюдать правила использования скороговорок и чистоговорок: начинать упражнения следует с медленного произнесения фраз, затем постепенно увеличивать скорость. Для достижения видимых результатов заниматься нужно регулярно, но без излишней нагрузки.

Примеры скороговорок и чистоговорок (тиҙәйткестәр һәм телтөҙәткестәр):

Үгеҙегеҙ үҙегеҙҙекеме?

Мөгөҙө үгеҙегеҙҙекеме?

Үгеҙебеҙ үҙебеҙҙеке!

Мөгөҙө үгеҙебеҙҙеке.

Мейес башында биш бесәй,

Биш бесәйҙең биш башы,

Биш бесәйҙең биш башына

Төшмәһен мейес ташы.

Һарыҡ һап-һоп баҫып, һыйырға һыйланырға килгән, һыйыр, һәлпелдәй-һәлпелдәй, һармаҡ һарыҡты һап-һары һалам менән һыйлаған.

Батырҙың эше лә батыр, һүҙе лә батыр, үҙе лә батыр, йөҙө лә матур.

Сейәлек соҡорон сыҡҡан саҡта сей сейәне сәйнәй-сәйнәй сикәләрем сатнаны.

Ҡараңғыла ҡара ҡарғаға ҡараным. Ҡара ҡарғаға ҡараңғыла ҡараһаң да, ҡарамаһаң да, ҡара ҡарға, ҡара ҡарасҡыға ҡарағанда ла, ҡарараҡ һымаҡ ҡарап тора.

Ҡарамалы ауылының Ҡарағолона ҡараманан сана ҡарамалатырға биргәйнем: ҡарамаланымы икән, ҡарамаламанымы икән, ҡарамалаһа ла, ҡарамаламаһа ла, ҡарамалау-ҡарамаламауына ҡарамаҫтан, барып ҡына ҡарап алып ҡайт.

Ға-ға-ға — ҡарға килгән ҡарғаға,

Ға-ға-ға — ҡарғаларын ҡарарға.

Ға-ға-ға — киткән былар баҙарға,

Ға-ға-ға — майлы ҡалъя алырға,

Ға-ға-ға —- ҡарғаларға һалырға,

Ға-ға-ға — ҡарға ҡарап ҡалырға.

Гә-гә-гә — кәзә килгән кәзәгә,

Ға-ға-ға — эләктем тим ҡазаға.

Ҙа-ҙа-ҙа — ҡойроҡ ҡалдыҡ аҙауҙа,

Ға-ға-ға — ҡаҙау ҡалһын язаға.

Гә-гә-гә — эләктереп мөгөҙгә,

Гә-гә-гә — көстө түккәндәр бергә.

Гә-гә-гә — мөгөҙ тейгән мөгөҙгә,

Гә-гә-гә — тәкмәс атҡандар ергә.

Ҙа-ҙа-ҙа — ҡыҙҙар киткән һуң ҡайҙа?

Ҙы-ҙы-ҙы — ҡаҙҙар йылғаға барҙы.

Ҙә-ҙә-ҙә— рәхәтләнеп – эй йөҙә,

Ҙы-ҙы-ҙы — ҡыумағыҙсы ҡаҙҙарҙы

Ңө-ңө-ңө — ана айыуҙың өңә,

Нө-нө-нө — үкерә көнө-төнө.

Ңы-ңы-ңы — өңө уның өр-яңы. -

Нө-нө-нө:— тығылырмы икән өнө?

Нә-нә-нә — япраҡ өйә өйөнә.

Ңы-ңы-ңы — етер уянмаҫ таңы.

Нә-нә-нә— һунарсының күҙенә

Ғы-ғы-ғы — күренмәй йоҡлар тағы.

Өп-өп-өп — эттәр сабыша өрөп,

Өп-өп-өп — төндәр буйына йөрөп.

Эп-эп-эп — хужаһы еткән килеп,

Эп-эп-эп — эте икәнен белеп.

Ҫа-ҫа-ҫа — ҡайһы лай матур баҫа,

Са-са-са — тыпырлап күңел аса,

Са-са-са — дәртләндерәм: «Их, ас-са!»

Са-са-са — бедей шулай башҡортса.

Башкирские скороговорки, чистоговорки уникальны тем, что не просто развлекают, но и комплексно развивают детей. Они помогают освоить звуки, характерные для башкирской речи, оттачивают память через запоминание текстов, улучшают дикцию и технику говорения, а также формируют правильное дыхание. Это незаменимый инструмент для всех, кто стремится овладеть правильной башкирской  речью.

Для получения максимальной пользы при работе со скороговорками и чистоговорками необходимо следовать определённым принципам и техникам. Рекомендуется начинать с медленного и чёткого проговаривания текста, чтобы правильно произнести все звуки и слова. Это закрепляет произношение и подготавливает артикуляционный аппарат к более быстрому темпу. Постепенно скорость речи увеличивается.

Правильное дыхание играет важную роль в произношении скороговорок. Рекомендуется дышать глубоко и равномерно — это позволит не задыхаться при произнесении длинных фраз.

При работе с речевым аппаратом ключевое значение имеет регулярность занятий. Произнесение чистоговорок и скороговорок хотя бы по несколько минут в день приводит к заметному улучшению произношения как у детей, так и у взрослых.

Зафиксированы в юго-западных районах республики. Активно используется в образовательных учреждениях Республики Башкортостан, в том числе в ДОУ для развития речи у детей, в ВУЗ-ах и СУЗ-ах при подготовке кадров для сферы культуры, журналистики.

Информанты:

Ризванова Амина Рифовна, 1977 г.р.

Зарипова гузель ринатовна, 1979 г.р.

Литература:

          Башкирский детский фольклор [Текст] / авт.-сост. А. М. Сулейманов, И. Г. Галяутдинов, авт. предисл., отв. ред. А. М. Сулейманов. - Уфа: Китап, 2011. - 184 с.

Ғәләүетдинов И.Ғ. һ.б. Балалар фольклоры: Бала саҡ – уйнап-көлөп үҫер саҡ. – Өфө: Башҡортостан “Китап” нәшриәте, 1994. – 160 бит.